//////

OBIEKTYWNE ZNACZENIE

Duże obiektywne znaczenie dla podejmowania decyzji o zaspo­kojeniu konkretnej potrzeby człowieka ma jej relacja do potrzeb o  charakterze podstawowym, to jest takich, które mają charakter ko­nieczny, związany z istnieniem człowieka jako jednostki lub gatun­ku. Można zaproponować następujące klasy potrzeb koniecznych, dających się wyprowadzić z genezy gatunku ludzkiego: istnienia, bezpieczeństwa, poznania, swobodnego działania oraz estetyczne i mo­ralne.Klasyfikacja potrzeb byłaby niepełna, gdyby nie uwzględnić rów­nież ważnych zagadnień powszechności ich występowania i form, w jakich się pojawiają.

POTRZEBY SPOŁECZNE

Wobec różnorodności sy­stemów, których dysfunkcje lub wręcz całe systemy nie są rozpo­znane, ale dają poczucie niezaspokojonej potrzeby, lepiej jest mówić o  różnych poziomach reakcji na dysfunkcje, związanych z rozmai­tym poziomem wiedzy o sytuacji, niż o potrzebach nieuświadomio­nych. Zdefiniowanie, czym są „potrzeby społeczne”, prowadzi w kon­sekwencji do wyraźnego zarysowania celów polityki społecznej, a tak­że sprzyja wypracowaniu dyrektyw jej działania w zakresie rozwią­zywania konkretnych problemów życia społecznego, czyli przyczy­nia się do określania celów działania społecznego.

NIEZASPOKOJONE POTRZEBY

O    potrzebach społecznych mówi się na ogół, gdy:takie same potrzeby jednostek występują powszechnie, a ich zaspokojenie wymaga istnienia odpowiednich instytucji. Na przykład potrzeby edukacyjne (poznania) jednostek i potrzeba społeczna — ist­nienie instytucji, która służy zaspokajaniu tych potrzeb jednostek — szkoły; potrzeby ochrony zdrowia jednostek i potrzeba społeczna — istnienie instytucji służby zdrowia;niezaspokojone potrzeby jakichś zbiorowości narosną do sto­pnia, który uzasadnia zastosowanie rozwiązań instytucjonalnych lub systemowych. Na przykład zjawisko narkomanii i potrzeba społecz­na powołania i istnienia instytucji badających i zaspokajających spe­cyficzne potrzeby tej zbiorowości; AIDS i potrzeba społeczna badań epidemiologicznych oraz poszukiwania środków leczniczych i zapo­biegawczych.

PEWNE INSTYTUCJE

Pewne instytucje społeczne (jako systemy) cechują dysfun­kcje (ograniczenia w ich funkcjonowaniu), to za potrzebę społeczną uważa się eliminację tych dysfunkcji. Na przykład zbyt niski poziom eksportu stwarza potrzebę działań proeksportowych, nieefektywny system społeczno-polityczny stwarza potrzebę doskonalenia go lub zastąpienia innym. Nie jest przy tym oczywiste, o czyją reakcję na dysfunkcję chodzi — w jednych wypadkach potrzeby są definiowane przez gremia decyzyjne administracji państwowej, w innych przez osoby kompetentne — ekspertów, kiedy indziej są formułowane przez opinię publiczną. Zwraca uwagę, że w podanych wyżej kontekstach terminu „po­trzeba społeczna” używa się nie tylko na podstawie odmiennych przesłanek, ale i w relacji do odmiennych sytuacji.

LEPIEJ LUB GORZEJ

W sytuacji [a] mamy do czynienia z potrzebami lepiej lub gorzej zaspokajanymi, ponieważ instytucje, które je zaspokajają, ugruntowały się w życiu społecznym. W sytuacji [b] potrzeby są niezaspokajane do momentu powołania i uaktywnienia odpowiednich instytucji. W sytuacji [c] na ogół trudno jest określić, co stanowi potrzebę, którą należy zaspo­koić, a co powinno się wyrugować wraz z systemem z życia społe­cznego. Należy sięgnąć głęboko do źródeł obserwowanej (odczuwa­nej) potrzeby, aby ją zaspokoić w taki sposób, by na jej miejsce nie pojawiły się nowe, niezaspokojone i trudniejsze do zaspokojenia po­trzeby.

PUNKT WYJŚCIA

W sytu­acji potrzeb nierozpoznanych [cj o potrzebach mówi się, gdy obser­wowane (odczuwane) są negatywne skutki funkcjonowania jakiegoś systemu, przy czym częste jest dostrzeganie i łączenie potrzeb z ob­jawami, a nie z przyczynami, które są przeważnie ukryte.Omówiona wcześniej funkcjonalna definicja potrzeb stanowi punkt wyjścia do określenia, czym w istocie są potrzeby społeczne. W defi­nicji tej zakłada się, że pojawienie (ujawnienie) się dysfunkcji w ist­niejącym systemie leży u podstaw powstania potrzeby. Nie dzieje się tak dlatego, że dysfunkcja jest w swojej istocie zła lub dobra, a dlatego, że potrzeba jest reakcją na dysfunkcję, niezależną od tego, jak dysfunkcję ocenić.

PROCES ZASPOKAJANIA POTRZEBY

Proces zaspokajania potrzeby staje się bodź­cem rozbudowy lub zmiany systemu funkcjonalnego. Rozbudowanie systemu może prowadzić nie tylko do zaspokojenia istniejących, ale — najczęściej — do powstawania nowych potrzeb. Dlatego de­cyzja o rozbudowie systemu w kierunku zaspokojenia potrzeb po­winna być poprzedzona analizą systemu rodzącego niezaspokojoną potrzebę pod kątem możliwości jego udoskonalenia w taki sposób, by nie miał dysfunkcji, rodzących nowe potrzeby lub pod kątem mo­żliwości wyeliminowania całych systemów, rodzących trudne do za­spokojenia .

ROZBUDOWANIE SYSTEMU

Rozbudowanie jakiegoś systemu w związku z procesem zaspokajania potrzeb wymaga więc dobrego rozpoznania istoty tego systemu i sprawnego zaprojektowania systemu, który ma tę potrzebę zaspokajać, o ile zaspokajanie uzna się za nieodzowne. Można w nowo powstały system wbudować pewne mechanizmy ochronne, zakładając z góry, że wszystkich skutków podjętych de­cyzji nie można przewidzieć. Do takich mechanizmów ochronnych należą ewaluacja i monitoring nowych rozwiązań, które polegają na ciągłym badaniu i następnie korygowaniu na podstawie wyników ba­dań zaobserwowanych negatywnych i niezamierzonych skutków dzia­łań.

PRZEKSZTAŁCENIE

Przekształcenie systemu poprzez dobudowanie nowego systemu zaspokajającego potrzeby lub spowodowanie, by potrzeba nie wy­stępowała, można określić jako systemową redukcję potrzeby. Proces uwalniania się od dysfunkcji systemów, w których ucze­stniczy człowiek staje się przyczyną przeobrażeń społecznych czy zmian. Usunięcie dowolnych dysfunkcji poprzez zaspokojenie wy­nikających z nich potrzeb rozwija system funkcjonalny i rodzi po­wstanie nowych dysfunkcji i towarzyszących im potrzeb „wyższego rzędu”. Dążenie do zaspokojenia tych nowych potrzeb, stanowi prze słankę powstawania nowych zależności itd.