//////

W DŁUGIM OKRESIE CZASU

Rzecz w tym, że badanie takich a nie innych faktów stanowi wybór wynikający z wartościowania. Jednocześnie pozostawienie formuło­wania ocen i konkretnych wniosków innym osobom ze świata poli­tyki i biurokracji uwalnia, co prawda, badaczy od skutków swoich pomyłek, ale nie zawsze pozostaje w zgodzie z zamierzeniami au­torów badań. W długim okresie czasu można jednak obserwować tendencję polegającą na ugruntowywaniu się pewnych typów badań społecznych w życiu społecznym — tego rodzaju badania stają się standardem, bez którego życie społeczno-polityczne nie może się to­czyć normalnie, a w wielu przypadkach ich wyniki są nieodzownym czynnikiem decyzji politycznych.

ISTOTNE ELEMENTY

Są to badania dotyczące potrzeb społecznych. Poniżej zostanie dokonana próba zrekonstruowania is­totnych elementów obejmowanej badaniami rzeczywistości społecz­nej — elementów, które są nieodzowne, gdy pragnie się ustalić ist­niejące potrzeby społeczne, a następnie podejmować decyzje polity­czne, dotyczące tych potrzeb. Formalnie badania tego rodzaju przeważnie nie zawierają w swo­ich tytułach terminu „potrzeba”. Częściej występuje tu pewien prob­lem społeczny, który oglądany z bliska można określić jako dysfun- keję jakiegoś ważnego systemu społecznego: systemu państwowego, systemu gospodarczego, systemu politycznego, systemu demografi­cznego..

ZWIĄZANE Z POTRZEBAMI

Z potrzebami społecznymi można wiązać powstanie w 1920 roku i działalność przedwojennego Instytutu Gospodarstwa Społecz­nego (IGS). Badania tego Instytutu i samo jego powstanie wywołała przede wszystkim empatia i wrażliwość społeczna pewnych kręgów inteli­gencji na tragiczną sytuację wielu warstw społecznych w okresie międzywojennym. Niewyobrażalna dziś bieda dotykała wiele zbio­rowości — byli to bezrobotni, ludność zapadłych, a zarazem prze­ludnionych wsi, zwłaszcza we wschodniej i południowej części kra­ju. Budująca się państwowość i rozwijający się kapitalizm stopniowo organizowały życie zbiorowe.

OKRES PO WOJNIE

Okres po I wojnie światowej był bar­dzo trudny i standardy godziwego bytowania ograniczały się, z ko­nieczności w dominującej masie przypadków, do zapewnienia rodzi­nie jedzenia na co dzień i niezbędnego ubrania. Badania IGS tamtego okresu stanowiły próbę uczulenia sfer decyzyjnych i opinii publicz­nej na tragiczną nędzę, doświadczaną przez wielu, oraz na jej skutki w postaci emigracji i upodlających warunków egzystencji. Badania dostarczały rzeczowej informacji na ten temat i tworzyły sugestyw­ny, dramatyczny obraz egzystencji warstw upośledzonych, odsunię­tych na margines życia społecznego, odpowiadając tym samym na podstawowe potrzeby społeczne, budującego się społeczeństwa de­mokratycznego.

UNOWOCZEŚNIENIE STRUKTUR

Potrzeby te stanowiło unowocześnienie struktur społecz­nych i politycznych oraz przyjęcie standardów warunków egzysten­cji ludności, odpowiadających roli i położeniu państwa. Zastosowana metoda charakteryzowania tych potrzeb polegała przede wszystkim na upowszechnianiu informacji dotyczących szczególnie upośledzo­nych warstw społecznych, a zarazem — najbardziej istotnych dys­funkcji organizmu państwowego. Przedwojenne badania IGS ukształtowały jego profil, jako insty­tucji przedstawiającej obraz niezaspokojonych potrzeb społecznych. Dziś większość badań o takim zakresie należy do rutyny urzędów statystycznych nowoczesnych państw.

BUDOWANIE ZASAD

W czasach budowania zasad statystyki państwowej badania IGS działały na rzecz zaspokojenia ważnej potrzeby społecznej, jaką stanowiło unowocześnianie syste­mu młodej polskiej państwowości. Na gruncie IGS ukształtowało się specyficzne podejście do wy­boru problemów badawczych. Główną cechą tego podejścia było po­szukiwanie kwestii społecznych, czyli najbardziej nabrzmiałych proble­mów społecznych, które wymagają rozwiązania. Wyrażając to języ­kiem dnia dzisiejszego — tematów ważnych, wymagających „na­głośnienia”, uczulenia opinii publicznej na ludzkie sprawy. Piszę o   tym dlatego, że od ponad 25 lat jestem związany z IGS-em, co w dużym stopniu wpłynęło na to, jak rozumiem potrzeby społeczne.

BADANIE DYSFUNKCJI SYSTEMÓW SPOŁECZNYCH

Pokazywanie dysfunkcji organizmu państwowego jest współ­cześnie koniecznym warunkiem jego usprawniania. Falsyfikowanie „prawd”, dotyczących zasad funkcjonowania organizmu państwowe­go, jest naukową drogą poprawiania rzeczywistości społecznej . Na tej drodze ważnym czynnikiem jest rzetelna informacja o tych wszystkich elementach i funkcjach organizmu państwowego, które najłatwiej ulegają niekorzystnym dla społeczeństwa odchyleniom. Niemniej nie są to jedyne dysfunkcje ważne dla polityki społecznej. Istotne znaczenie mają niektóre dysfunkcje, pojawiające się w życiu poszczególnych jednostek i małych grup. Istotnym dla badań zagad­nieniem stają się prawidłowości, które powodują ich powstawanie. Wyżej wspomniano o jednym z takich mechanizmów: są to nieko­rzystne, niesłuszne zasady funkcjonowania państwa.

W SKALI MAKRO

Są też oczywi­ście potrzeby społeczne wynikające w skali makro z dysfunkcji sy­stemów niezależnych od polityki: z prawidłowości biologicznych, eko­logicznych, przyrodniczych (w tym z klęsk żywiołowych), potrzeby wynikające z prawidłowości demograficznych i w pewnym stopniu   ekonomicznych. Dysfunkcje, wynikające z tych systemów lub po­wstające w ich ramach, są często przedmiotem badań. W każdej z tych dziedzin świadoma działalność człowieka, podejmowanie działań słu­żących bezpieczeństwu i zapobieganiu negatywnym skutkom wydarzeń m0że — chociaż w pewnym stopniu — ograniczyć zakres potrzeb nie­możliwych do zaspokojenia.

SYSTEM ZALEŻNOŚCI

Istnieją również instytucje społeczne, których funkcjonowanie jako całości jest negacją idei humanistycznych, demokratycznych, choć nie idei efektywności. Jest to system zależności instytucjonalnych, jaki powstaje w toku napastniczej wojny albo wewnątrz organizacji przestępczych, na przykład terrorystycznych. Jednak w systemie po­kojowym państwa istnieją elementy umożliwiające przejście do sy­stemu wojennego i do terroru. Jako szczególnie brzemienne w po­tencjalne skutki dla potrzeb społecznych, powinny być wszechstron­nie badane. We wszystkich tych makrosystemach obowiązują dwie istotne dla badacza potrzeb społecznych zasady analizy i sposoby docho­dzenia do formułowania potrzeb: albo system zostaje uznany ge­neralnie za słuszny i poszukuje się problemów, na jakie napotyka w działaniu .