//////

KOLEJNE GRUPY

Grupa czwarta (potrzeby funkcjonalne) — 21. praworządności, 22. zorganizowania, 23. informacyjne, 24. sprawnościowe (sprawności działania), 25. instrumentalne (dysponowania narzędziami), 26. dysloka­cji (przemieszczania się w przestrzeni), 27. swobody (możliwości wy­bierania przez jednostkę sposobu realizacji celu), 28. innowacji;Grupa piąta (potrzeby subiektywne/psychiczne) — 29. samorea­lizacji, 30. organizacji osobowości (zapewnienia stanu zdrowia psy­chicznego i zadowolenia), 31. erotyczne, 32. estetyczne, 33. aktywnej rekreacji, 34. ludyczne (zabaw i rozrywki), 35. odwzorowane potrze­by egzystencji (świadomość i motywy własnych potrzeb egzystencji), 36. odwzorowane potrzeby prokreacji (świadomość potrzeb i moty­wy aktywności prokreacyjnej), 37. odwzorowane potrzeby koegzysten­cji (społeczne) — świadomość potrzeb i motywacja aktywności pro­społecznej, 38. odwzorowane potrzeby funkcjonalne (efektywności i rozwoju).

ŚCIŚLE ZDEFINIOWANE

Z koncepcją repertuaru potrzeb człowieka wiąże się ściśle spo­sób definiowania potrzeb. Spośród dyskutowanych trzech, zbliżonych treściowo, swoich propozycji definiowania potrzeb Kocowski przyj­muje następującą: „Potrzebą człowieka realizującego dowolny cel jest każdy niezbędny lub sprzyjający warunek tego celu, dający się określić obiektywnie”.Kluczowym pojęciem dla tak rozumianej potrzeby staje się pojęcie celu, które nie jest jednoznaczne. Kocowski wyróżnia następujące rodzaje celowości: 1. morfologiczna (cecha systemu umożliwiająca jego przetrwanie lub pełnienie określonej funkcji); 2. organizacyjna (narządy, organy lub podsystemy podporządkowane są funkcjom cało­ści systemu).

SPEŁNIENIE WARUNKÓW

Homeostatyczna (system osiąga stany lub utrzymuje procesy wbrew zakłóceniom ze strony otoczenia); 4. behawioralna (zachowanie systemu obserwowanego z zewnątrz zmierza różnymi drogami i wbrew zakłóceniom ku pewnym efektom); 5. planowa (sy­stem jest zdolny do działania według ułożonego uprzednio planu — według informacji zawartej w samym systemie lub podsystemie);świadoma (system sam wytwarza plan na podstawie informacji bieżącej ze środowiska oraz antycypacji przebiegu procesów).Spełnienie warunków realizacji tak pojmowanych celów, a więc zaspokojenie potrzeb, można nazwać zmniejszeniem lub brakiem wad funkcjonowania.

WYNIKANIE Z POTRZEB

Potrzeba stanowi zatem, w myśl definicji Koco- wskiego, reakcję na dysfunkcję, choć została określona jako niezbęd­ny lub sprzyjający warunek celu. Przyznaje to zresztą Tomasz Ko­cowski, krytykując definicję potrzeb zaproponowaną przez Tadeusza Tomaszewskiego i Kazimierza Jankowskiego: „Czy jednak owe za­leżności są potrzebami? Czy nie lepiej powiedzieć, że potrzeby wy­nikają z owych zależności? […] człowiek nader często usiłuje się od tych zależności uwolnić”.Przeciw definicji potrzeb sformułowanej przez Kocowskiego prze­mawia również okoliczność, że cele podejmowane świadomie wyni­kają z potrzeb.

TRZY IMPLIKACJE

Prakseologiczne podejście do definiowania potrzeb prezentuje współczesny angielski filozof Garret Thomson. Uważa on, że:   przedmiot potrzeby jest koniecznością w oczywistym sensie, gdy stanowi warunek konieczny;potrzeba jest w sensie szerokim koniecznością, gdy treść po­trzeby wynika z natury podmiotu: potrzeba A jest istotna dla A. Pociąga to za sobą trzy implikacje, to jest, że potrzeba A jest istotna lub niezbywalna, że jest konieczna i — wresz­cie — że jest nie do uniknięcia. Trzecia z tych implikacji ma najbardziej oczywiste znaczenie. Niemniej pierwsze dwie są również ważne, ponieważ określają, jaki typ warunków koniecznych mamy na uwadze, gdy używamy słowa potrze­ba w znaczeniu podstawowym.

ŹRÓDŁO POTRZEBY

Źródłem potrzeby jest konieczność w tym sensie, że jest to coś ważnego dła A. Termin potrzeba zawiera myśl, że A po­trzebuje X albo aby być A, albo funkcjonować jako A, i im­plikuje, że cel, dla którego A potrzebuje X, wynika z istoty natury A. Szerokie znaczenie potrzeby wymaga, aby źródłem potrzeby A było życie A lub jakość tego życia, lub w szcze­gólnych przypadkach obecność specjalnie ważnych zagro­żeń. W znaczeniu konieczności, potrzeba w szerokim sensie terminu wymaga również, by rodzaje zagrożeń wobec A by­ły zdefiniowane w odniesieniu do podstawowej i niezbywal­nej natury .

PODSUMOWANIE PREZENTACJI

Podsumowując prezentację koncepcji potrzeb definiowanych ja­ko warunek realizacji celu, należy podkreślić szerokie i komplekso­we podejście oraz bogactwo zawartych w nich interesujących wąt­ków. Definiowanie potrzeb poprzez cele i warunki ich realizacji nie stanowi jednak użytecznego podejścia w badaniach mających na ce­lu rozpoznanie nowych potrzeb. Wydaje się bowiem, że nie idzie o  to, by potrzeby zewidencjonować, ale o to, aby poznać mechanizm ich powstawania i redukcji, a dzięki temu potrzeby nie tylko zaspo­kajać, ale i aktywnie kształtować.

FUNKCJONALNA DEFINICJA POTRZEB

Potrzeby mają swoje źródło w ekspansji życia. Z rozwojem po­trzeb i form ich zaspokajania można wiązać cały dotychczasowy przebieg ewolucji gatunków żywych. Zmieniające się losowo warun­ki zewnętrzne we wczesnych fazach rozwoju życia i ich negatywne oddziaływanie wywoływały konieczność przystosowania zarówno w skali pojedynczych żywych osobników, jak i w skali gatunkowej. Osobniki reagujące adekwatnie na zagrożenia egzystencji mogły prze­trwać i przekazać swoje cechy potomstwu, gatunki lepiej przysto­sowujące słę zyskiwały przewagę nad tymi, które robiły to gorzej i mogły odnosić wiele korzyści — od zaboru przestrzeni do bezpo­średniej konsumpcji osobników gorzej przystosowanych.

KONIECZNOŚĆ PRZYSTOSOWANIA

Z pewno­ścią konieczność przystosowania była i jest do dziś potrzebą, której zadośćuczynienie jest konieczne dla istnienia życia. Potrzeba jest pojęciem dynamicznym. W badaniach społecznych, w których obok celów teoretycznych występują cele praktyczne, ta­kie ujęcie potrzeb jest bardzo płodne. Głównym celem praktycznym badań jest wskazywanie na zbiorowości wymagające aktywnego od­działywania polityki społecznej albo określanie skutków decyzji z te­go zakresu po to, by je korygować, gdy skutki te są negatywne i nie­zamierzone. Przedmiot badań stanowią odczuwane potrzeby rozmai­tych zbiorowości społecznych i potrzeby obiektywne, wynikające z funkcjonowania różnych, rozumianych szeroko, instytucji społecz­nych.