//////

KATEGORIA DEFINICJI POTRZEB

Za Toma­szem Kocowskim, który wyróżnił tę kategorię definicji potrzeb, moż­na przytoczyć następujące:„Potrzeba jest to napięcie wewnątrz organizmu, które pro­wadzi do zorganizowania pola działania organizmu odpowiednio do pewnych podniet lub celów i pobudza aktywność skierowaną na ich osiągnięcie (McKinnon)”.   „Potrzeba to stan odczuwania braku, pożądanie czegoś albo też wymaganie powodzenia w pewnym działaniu (Drever)” .Oto definicja, która należy do tej kategorii, zacytowana przez Kazimierza Jankowskiego: „Potrzeba jest sytuacją niestałej lub zaburzonej równowagi w zachowaniu się organizmu (Cameron, Magaret)”.

PODOBNY BŁĄD

Definicje [7]-[9] nie dość, że są subiektywne, to zawierają po­dobny błąd semantyczny, jak definicje odwołujące się do stanu or­ganizmu . Błąd ten wynika z dwuznaczności terminu po­trzeba: potrzeba jest zarazem terminem określającym przedmiot, jak i stan — informację, że coś jest w danej sytuacji potrzebne, o czym już wspomniałem. Niemniej w tej dwuznaczności, właściwej nie tyl­ko językowi polskiemu, mieści się głęboki sens: trudno sobie wyob­razić, aby ktoś rzeczywiście uważał za potrzebę to, co niepotrzebne.

NIEKTÓRE DEFINICJE

Niektóre spośród definicji psychologicznych włączają do pojęcia potrzeby, obok stanów wewnętrznych, również bliżej nie określone cele życiowe jednostki i sytuację psychologiczną, rozumianą chyba jako uwarunkowanie zewnętrzne. Według Kurta Lewina „Potrzeby to specyficzne stany psychiczne powstające w wy­niku interakcji celów życiowych jednostki z jej aktualną sytuacją psy­chologiczną”.Wracając do wyczerpującej krytyki definicji potrzeb, jaką prze­prowadził Kocowski, należy wspomnieć również definicje potrzeb w znaczeniu obiektywnym.

ZBYT OGÓLNE POJĘCIE

Oto dwie przykładowe definicje tego typu:  „Potrzeba przedmiotu Y to trwała właściwość osobnika X po­legająca na tym, że osobnik X bez przedmiotu Y nie może normalnie funkcjonować, tj. uzyskać optymalnej sprawności w zachowaniu sie­bie i gatunku oraz w zapewnieniu własnego rozwoju”.Dodajmy jeszcze skróconą wersję ostatniej [11] definicji, opisu­jącą sytuację, w której występuje potrzeba:  „X potrzebuje Y wtedy, gdy normalne funkcjonowanie X zależy od stanu Y”.Definicja [11] posługuje się zbyt ogólnym pojęciem „właści­wość”, które w rzeczy samej nic nie wyjaśnia, niemniej odwołanie się do „normalnego funkcjonowania” stanowi — moim zdaniem— bardzo ważny element tej definicji.

DEFINICJE O CHARAKTERZE PSYCHOLOGICZNYM

Definicje o charakterze psychologicznym są przyjmowane do ta­kich dziedzin, dla których ustalenia psychologiczne mają istotne zna­czenie, jak teoria organizacji i zarządzania [13] lub etyka [14].  „Doznanie potrzeby, to najogólniej mówiąc chyba to samo, co doznanie braku czegoś lub niemożność zachowania się w zwykły sposób, poczucie, że byłoby doznającemu lepiej, gdyby mógł za po­mocą tego czegoś lub w toku owego (zwykłego) zachowania się (ta­kiego jak ruch, jedzenie, picie, stosunki płciowe) osiągnąć pożądany stan, którego jest pozbawiony”.  „Przeżycie braku może też być nazwane przeżyciem po­trzeby, przeżycie bowiem braku wiąże się od razu z pragnieniem za­spokojenia braku”.

ODPOWIEDNI SCHEMAT

Nie wszyscy psychologowie zajmujący się potrzebami definio­wali to pojęcie. Trwałe miejsce w literaturze poświęconej potrzebom i wielu zwolenników zyskał Abraham Harold Maslow, który przed­stawił koncepcję hierarchii potrzeb i ich klasyfikacji. „Potrzeby lu­dzkie sklasyfikował on dzieląc je na siedem grup stanowiących hie­rarchiczny szereg. Nazywa je podstawowymi […]. Oto odpowiedni schemat:. potrzeby estetyczne,   potrzeby wiedzy i zrozumienia,  potrzeby samourzeczywistnienia,potrzeby uznania,  potrzeby przynależności i miłości,  potrzeby bezpieczeństwa, potrzeby fizjologiczne.

WEDŁUG MASLOWA

Wg Maslowa potrzeba (wyższa) w hierarchii dochodzi do głosu wówczas, gdy nastąpiło uprzednie zaspokojenie potrzeb (niż­szych)”.Maslow dokonał podziału potrzeb na potrzeby niedostatku i po­trzeby wzrostu. Łatwo zaobserwować, że zaspokojenie takich po­trzeb jak fizjologiczne czy potrzeby bezpieczeństwa ma tę cechę, że im więcej działań na rzecz zaspokojenia tych potrzeb tym ich nasile­nie mniejsze — tego typu potrzeby wynikają z niedostatku. W przy­padku potrzeby samorealizacji każde działanie na rzecz zaspokojenia tej potrzeby powiększa obszar dalszych możliwych działań i powo­duje nasilenie się potrzeby — zaspokajanie tej potrzeby prowadzi do rozwoju, wzrostu.

DOROBEK KONCEPCJI

Istotnym dorobkiem koncepcji Maslowa jest wiązanie potrzeb z genezą życia i ich występowaniem, jako czynnika o charakterze homeostatycznym, w procesach życiowych organizmów. Zakłada ona zatem, że potrzeby pełnią ważne funkcje dostosowawcze . Teoria Maslowa ma charakter probabilistyczny, to znaczy, że obrazuje pew­ną tendencję, a nie bezwarunkową zależność, i bywa często atako­wana z pozycji deterministycznych, gdyż łatwo jest wskazać przy­kłady faktów zaspokajania potrzeb wyższego rzędu, pomimo nieza- spokojenia potrzeb niższego rzędu. Nie stanowi to jednak reguły, a incydent i krytykę taką można uznać za opartą na nieporozumie­niu.

SPRZECZNOŚĆ W ROZUMIENIU

Istnieje sprzeczność pomiędzy rozumieniem potrzeb w ekonomii i socjologii. Polega ona na tym, że w ekonomii, podobnie jak w psy­chologii, upatruje się źródeł wielu potrzeb w kulturze. Oskar Lange tak pisał o potrzebach i ich genezie: „Człowiek ma różnego rodzaju potrzeby, jak żywność, odzież, mieszkanie, wychowanie dzieci, rozrywki i wiele innych. Część z tych potrzeb ma charakter biologicznych, których zaspokojenie jest nie­zbędne do życia. Inne potrzeby są wynikiem […] kultury danego spo­łeczeństwa […]. Potrzeby bywają indywidualne albo zbiorowe